تفسیرآیه" وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ..." :: فصل انتظار

فصل انتظار

آخرین نظرات
  • ۲۴ بهمن ۹۵، ۱۰:۴۸ - مهدی
    سپاس

متن عربی آیه :
وَاعْتَصِمُواْ بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعًا وَلاَ تَفَرَّقُواْ وَاذْکُرُواْ نِعْمَةَ اللّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنتُمْ أَعْدَاء فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُم بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنتُمْ عَلَىَ شَفَا حُفْرَةٍ مِّنَ النَّارِ فَأَنقَذَکُم مِّنْهَا کَذَلِکَ یُبَیِّنُ اللّهُ لَکُمْ آیَاتِهِ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُون(سوره آل عمران.آیه103)

ترجمه:
همگان دست در ریسمان خدا زنید و پراکنده مشوید و از نعمتی که خدا بر، شما ارزانی داشته است یاد کنید : آن هنگام که دشمن یکدیگر بودید و او دلهایتان را به هم مهربان ساخت و به لطف او برادر شدید و بر لبه پرتگاهی از آتش بودید ، خدا شما را از آن برهانید خدا آیات خود را برای شما اینچنین بیان می کند ، شاید هدایت یابید

شأن نزول‏:

در شأن نزول و داستان فرود دو آیه اوّل و دوّم این بحث آیه‏هاى -102، 103- آورده‏اند که:
پس از ارزانى‏شدن نعمت اسلام و قرآن و ایجاد اتّحاد و اخوّت در میان دو قبیله نیرومند «اوس» و «خزرج» در مدینه به ابتکار و درایت و رهبرى فرزانه پیامبر، روزى دو تن از تازه‏مسلمانان در کنار هم نشسته بودند و درضمن گفتگوى خود، از افتخارات پرشکوه قبیله خویش پس از اسلام سخن مى‏راندند. «ثعلبه» که از تیره و تبار «اوس» بود، گفت: همین افتخار بزرگ براى قبیله ما بس که چهره‏هاى بزرگى از مسلمانان همچون «خزیمة بن ثابت» یا «ذوالشهادتین»، «حنظله» یا «غسیل‏الملائکه»، «عاصم» و «سعدبن معاذ» - که بخاطر او عرش بلرزه درآمد و خدا داورى او را درمورد «بنى قریظه» پذیرفت - از مایند.
درمقابل، «اسعدبن زراره» - از تیره و تبار «خزرجیان» - گفت: از قبیله ما چهار تن در راه خدمت به اسلام بپا خاستند که تلاش آنان در استوارساختن راه و رسم قرآن فراموش‏ناشدنى است، این نام‏آوران عبارتند از: «ابى بن کعب»، «معاذبن جبل»، «زیدبن ثابت» و «ابوزید». افزون بر این چهار تن، «سعدبن عبّاده» - رئیس و خطیب انصار و سخنگوى مردم مدینه - از ما «خزرجیان» است.
و بدینسان، گفتگوى آن دو در فخرفروشى و تعصّب بالا گرفت و آتش خشم از وجودشان زبانه کشید، تا اینکه هر کدام فریاد برآوردند و قبیله خویش را فراخواندند؛ و متأسّفانه، تعصّب و گروه گرایى مردان و جوانان آن دو قبیله نیز بجوش آمد، آنچنانکه دست به سلاح بردند و آماده کارزار شدند. ماجرا به اطّلاع پیامبر رسید و آن پیشواى صلح و قهرمان اتّحاد، بسرعت سوار بر مرکب شد و خود را به آنجا رساند و با تدبیر وصف‏ناپذیر خویش، آتش فتنه و تعصّب را مهار و خاموش ساخت. و درست در این زمان بود که این دو آیه شریفه فرود آمد.

تفسیر(ازکتاب شریف مجمع البیان):

تفسیر فراخوان قرآن بسوى توحید و تقوا
در آیات پیش آفریدگار هستى به مردم باایمان هشدار داد که وسوسه‏هاى کفرگرایان را نپذیرند، اینک در این آیات آنان را به درسهایى که باید فرا گیرند و بکار بندند، فرا مى‏خواند:
«یا ایّهاالّذین آمنوااتّقوااللّه حقّ تقاته»
هان اى کسانى که ایمان آورده‏اید! از خدا آنچنانکه شایسته پروا نمودن است، پروا کنید.
مقصود این است که چنانکه باید از او بترسید و با فرمانبردارى از او، خویشتن را از کیفرش دور دارید.
در تفسیر دو واژه «حقّ تقاته»، نظرهایى ارائه شده است:
1. گروهى برآنند که تفسیر آن این است که : خداى یکتا آنگونه که شایسته است، فرمانبردارى گردد و نافرمانى نشود، سپاس نعمتهاى او گزارده شود و ناسپاسى و کفران نگردد؛ و در همه حال، در یادها باشد و فراموش نشود. این دیدگاه از ششمین امام نور نیز روایت شده است؛ بدینصورت: «اَن یطاع فلا یُعصى و یشکر فلایکفر و یذکر فلا ینسى‏».
2. برخى مى‏گویند: منظور آیه مبارکه، پرهیز از همه گناهان و زشتیها است.
3. بباور برخى دیگر، پیام آیه شریفه این است که در راه خدا جهاد و تلاش کنید و در این راه، از نکوهش هیچ نکوهشگرى نهراسید؛ و در هر حال، خواه آسایش و امنیّت و خواه در حال ترس و هراس، عدل و داد را بپا دارید.
در اینکه آیا مفهوم این آیه شریفه نسخ شده و یا به همان قدرت و دلالت کامل خویش باقى است، میان مفسّران بحث هست:
1. عدّه‏اى معتقدند که مفهوم این آیه شریفه با نزول آیه مبارکه «اتّقوااللّه مااستطعتم» نسخ شده است؛ چرا که این آیه مى‏فرماید: «تا سرحدّ توان، پرواى خدا را پیشه سازید!». این دیدگاه از پنجمین امام نور نیز روایت شده است.
2. دربرابر دیدگاه نخست، نظر دیگرى است که مى‏گوید آن، مفهوم و پیام آیه شریفه به همان دلالت و قدرت خود باقى است؛ چرا که در صورت تصور نسخ، برخى از گناهان مباح و روا مى‏شود.
3. «ربّانى» در همین مورد مى‏گوید: بباور ما، روح و پیام آیه شریفه این است که «شما اى مردم باایمان! در هر شرایطى، خواه در آسایش و امنیّت یا فشار و ترس، حقّ و عدالت را بپادارید»؛ و این بدان معنا نیست که در صورت تصوّر نسخ، برخى گناهان روا شمرده شود. چه مانعى دارد که خداى جهان‏آفرین نخست فرمان دهد که «هان اى مردم! در هر حال و شرایطى پروا پیشه سازید و هیچیک از مقرّرات خدا را وا نگذارید»، و آنگاه با دستور دیگرى، یک مورد را استثنا نموده و به‏هنگام خطر مرگ، اصل «تقیّه» را بیان داد؟!
«و لاتموتنّ الّا و انتم مسلمون»
و جز مسلمان و فرمانبردار خدا، دنیا را ترک نکنید و تا آخرین لحظه و آخرین نفس در دین خویش پایدار باشید.
در این آیه شریفه، بظاهر از مرگ نهى شده، امّا درواقع درمورد رها کردن اسلام و ترک مقرّرات خداوند هشدار داده شده است؛ وگرنه مرگ پدیده‏اى اختیارى نیست که از انسان دربرابر آن کارى ساخته باشد. پس، پیام این آیه مبارکه آن است که «هماره مسلمان و مؤمن زندگى کنید؛ تا در لحظه مرگ، باایمان بمیرید».
از ششمین امام نور در این باره نقل کرده‏اند که فرمود: این آیه شریفه شما را مسلمان مى‏خواند؛ و این به‏مفهوم آن است که دربرابر خدا و پیامبر او و آنچه وحى فرموده و مقرّر داشته است، تسلیم و فرمانبردار باشید.
موهبت، اتحاد و برادرى‏
پس از فرمان پروا و پرواپیشگى، اینک قرآن همه را به اتّحاد و یکپارچگى، این دو موهبت آسمانى و راز پیروزیها و سرفرازیها فرا مى‏خواند و مى‏فرماید.
«واعتصموا بحبل‏اللّه جمیعاً و لا تفرّقوا»
و همگى به ریسمان خدا چنگ بزنید و متفرّق نشوید
پاره‏اى برآنند که: منظور این است که به ریسمان خدا، یعنى اسلام ، چنگ بزنید و از تمسّک به چیزهاى دیگر خوددارى ورزید.
در تفسیر واژه «حبل‏اللّه»، دیدگاهها متفاوت است:
1. جمعى برآنند که منظور، قرآن شریف است؛
2. دسته‏اى گفته‏اند: مقصود، اسلام است؛
3. و در روایات آمده است که «حبل‏اللّه»، امامان نور هستند. از جمله این روایات ، روایتى است از امام صادق (ع) که فرمود: «نحن حبل‏اللّه‏الّذى قال واعتصموا بحبل‏اللّه ...»(179) (ما آن ریسمان خداییم که فرمود به آن چنگ زده شود).
4. بباور ما، همه این دیدگاهها، پیام آیه شریفه و مفهوم آن است؛ چرا که همه آنها با هم سازگارند. و روایت رسیده از پیامبر گرامى نیز این سخن را تأیید مى کند که فرمود: «ایّهاالنّاس انّى قد ترکت فیکم حبلین ان اخذتم بهما لن تضلّوا بعدى، احدهما اکبر من‏الآخر کتاب‏اللّه حبل ممدود من‏السّماء الى‏الارض و عترتى اهل بیتى ...»(180)
هان اى مردم! من در میان شما دو ریسمان نجات و دو رشته هدایت پس از خویش مى‏گذارم که اگر به آن دو یادگار گرانبها چنگ زنید، هرگز گمراه نخواهید شد: یکى از آن دو کتاب خدا، قرآن، است که از آن یک پرشکوه‏تر است و از آسمان به زمین کشیده شده؛ و دیگرى، خاندان من. و هشدارتان باد که این دو از هم جدایى‏ناپذیرند تا آنگاه که در کنار حوض کوثر، بر من وارد شوند.
در تفسیر «ولاتفرّقوا»، بعضى گفته‏اند: منظور این است که « از دین و مقرّرات آن که شما را بر محور توحید و تقوا گردآورده است، پراکنده مشوید و بر فرمانبردارى از خدا استوار بمانید»؛ برخى دیگر برآنند که «از گرد مشعل وجود پیامبر متفرّق نشوید»؛ و پاره‏اى نیز معتقدند که «از قرآن شریف و عمل به آن جدا نشوید».
«واذکروا نعمت‏اللّه علیکم اذ کنتم اعداءً فالّف بین قلوبکم»
و نعمت خدا را بر خویشتن یاد آورید؛ آنگاه که دشمنان یکدیگر بودید، پس خدا دلهایتان را به هم پیوند داد.
در تفسیر این جمله نیز نظرهایى ارائه شده است:
1. به‏عقیده جمعى از مفسّران، این جمله از آیه شریفه به پیکارهاى خونبارى اشاره دارد که میان دو قبیله «اوس» و «خزرج» به‏مدّت یکصدو بیست سال جریان داشت؛ و پروردگار با فرود قرآن و هجرت پیامبر به مدینه، و به برکت اسلام، میان دلهاى آنان مهر و الفت افکند و کینه‏هاى کهن و ریشه‏دار گذشته را نابود ساخت.
2. و به بیان گروهى دیگر، مقصود این جمله از آیه مبارکه، نبردهاى طولانى میان شرک گرایان است که در حجاز بوقوع مى‏پیوست.
امّا به‏اعتقاد ما، مفهوم این جمله از آیه شریفه این است که نعمت گران خدا را بر خویشتن بیاد آورید؛ آنگاه که با فرود مفاهیم آسمانى قرآن و اسلام، بذر برادرى و محبّت را در جامعه و دلهاى شما افشاند و درپرتو ایمان و تقوا، کشمکشها و درگیریها را برچید. این صفا و برادرى را پاس دارید که از سویى میوه شیرین آن نصیب خودتان مى‏شود و از سوى دیگر، به پاداش معنوى آن در جهان دیگر نائل خواهید شد؛ و فراموش نکنید که شما به‏هنگام ظهور اسلام، دشمن خونین یکدیگر بودید و خداى یکتا بود که مهر و صفا، را در قلبهایتان نشاند و با گردآوردن شما به زیر پرچم توحید و تقوا، ریشه کینه‏ها و فتنه‏ها را از ژرفاى درونتان زدود.
«فاصبحتم بنعمته اخواناً»
و آنگاه به لطف و نعمت گران او، برادران یکدیگر شدید.
با توجّه به اینکه واژه «اخ» در فرهنگ عرب، به‏معناى «آهنگ و طلب چیزى» است، این جمله از آیه شریفه را به گونه‏اى دیگر نیز مى‏توان تفسیر کرد: «و شما درپرتو این مهر و نعمت گران خدا، بعد از آن دشمنى و درگیریهاى خونبار، دوستان پرمهر و برادران همدل یکدیگر شدید؛ آنچنانکه هر کدام، مطلوب و محبوب دیگرى است».
«و کنتم على شفا حفرةٍ من‏النّار فانقذکم منها»
و شما اى امّت محمّد(ص)! در لبه پرتگاه و در کنار گودالى ژرف از آتش دوزخ بودید و میان شما و دوزخ فاصله‏اى نبود؛ و این خداى پرمهر بود که به برکت بعثت پیامبرش، شما را راه نمود. و آنگاه با ایمان و عمل شایسته و گرایش به توحید و تقوا و حقّ و عدالت، نجات یافتید.
«کذلک یبیّن‏اللّه لکم آیاته لعلّکم تهتدون»
خداوند آیات و نشانه‏هاى قدرت، و اوامر و نواهى و مقرّرات انسانساز خود را اینچنین صریح براى شما بیان مى‏کند؛ باشد که راه یابید و به حقّ و حقیقت بال گشایید.
دعوت به ارزشها
پس از دعوت به اتّحاد و برادرى اینک قرآن از آنان مى‏خواهد که در جامعه خویش، پیوسته یکدیگر را به حقّ و عدالت دعوت کنند و از ستم و خودسرى و تباهى و گناه و ضدّ ارزشها برحذر دارند.
«ولتکن منکم امّةٌ یدعون الى‏الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن‏المنکر و اولئک هم‏المفلحون»
و باید از میان شما جامعه اسلامى، گروهى آگاه و دلسوز، مردم را به شایستگیها و ارزشها فرا خوانند، و امر به معروف و نهى از منکر کنند؛ و آنان همان رستگارانند.
در مفهوم دو واژه «معروف و منکر» یا «ارزشها» و «ضدّارزشها» دو نظر است:
1. دسته‏اى معتقدند که هرچه را خدا و پیام‏آور او فرمان انجام آن را داده‏اند، معروف و پسندیده است و از ارزشهاى دینى محسوب مى‏شود؛ و هر آنچه را نهى کرده و درمورد آن به مردم هشدار داده‏اند، منکر و ضدارزش است.
2. عدّه‏اى نیز گفته‏اند: «معروف» آن است که نیکى و شایستگى آن از دیدگاه خرد و دین برسمیت شناخته شده باشد و «منکر» یا ضدّارزش آن است که خرد و شریعت آن را ناشایست و ظالمانه بشمار آورند.
به‏اعتقاد ما، هر دو دیدگاه به یک حقیقت باز مى‏گردد و تفاوتى بین آنها نیست. از ششمین امام نور روایت کرده‏اند که فرمود: مفهوم «ولتکن منکم امّة»، این است که «پیشوایانى باشند»؛ و یا در جاى دیگر آن حضرت فرمود: مقصود از «کنتم خیر امّة»، «کنتم خیر ائمة» مى‏باشد.
وجوب دعوت به ارزشها
آیه شریفه، بیانگر این واقعیت است که دعوت به نیکیها و ارزشها و هشدار از زشتیها و گناهان و موقعیت و نقش این برنامه انساساز از نظرگاه دین بسیار مهمّ است؛ چرا که آفریدگار هستى، رستگارى و نیک‏بختى جامعه اسلامى را به این دو برنامه مفید و سازنده پیوند داده و تحقّق آن را درگرو اجراى شایسته و بایسته آنها دانسته است.
بیشتر دانشمندان کلام، این دو دستور ارزشمند را بعنوان واجب کفایى و برخى نیز واجب عینى دانسته‏اند.
به نظر ما، سخن درست این است که لزوم این دو برنامه انسانساز را باید از قرآن و سنّت دریافت؛ امّا از دیدگاه خرد، دلیلى بر وجوب آنها جز از راه دفع زیان نمى‏توان یافت.
«ابوعلى» در این باره گفته است: این دو برنامه انسانساز، از دیدگاه خرد، واجب و لازم‏اند؛ و دلیل نقلى، تأکید کننده دلیل عقلى است.
پرتوى از روایات‏
ازجمله دلایل وجوب امر به معروف و نهى از منکر، روایات زیر است:
1. از پیامبر گرامى(ص) روایت کرده‏اند که فرمود:
«من امر بالمعروف و نهى عن‏المنکر فهو خلیفةاللّه فى ارضه.»(181)
هر که دیگران را به گونه‏اى خداپسندانه به ارزشها فراخواند و از ضدّارزشها باز دارد، چنین کسى جانشین خدا و پیامبر و قرآن در روى زمین است.
2. همچنین آورده‏اند که فردى از پیامبر گرامى پرسید: «من خیر النّاس؟» (بهترینِ مردم کیست؟)
آن حضرت در پاسخ فرمود: «آمرهم بالمعروف و أنهاهم عن‏المنکر و اتقاهم للّه و ارضاهم.»(182) بهترین بنده خدا کسى است که بهتر و بیشتر از همه به ارزشها فرا خواند و از گناهان باز دارد؛ از همگان پرواپیشه‏تر باشد و در راه خشنودى پروردگارش، کوشاتر و جدّى‏تر عمل کند.
3. و نیز روایت کرده‏اند که: یا باید به ارزشها دعوت کنید و با درایت و شهامت مردم را از ضدّارزشها بازدارید یا آماده باشید که خدا استبدادگرى را بر شما چیره سازد که نه به بزرگان شما احترام کند و نه بر کوچکها مهر و رحم آورد؛ و آنگاه خوبان و نیکان شما هر چه دعا کنند، دعایشان پذیرفته نشود. و شما هرچه یار و یاور بجویید، نه از سویى یارى شوید و نه کسى به فریاد شما برسد و هرچه آمرزش بخواهید، آمرزیده نشوید.
4. و آورده‏اند که: روزگارى بر مردم سایه خواهد افکند که مردار حیوانى برایشان محبوبتر و مطلوبتر از انسان مسئول و باایمانى باشد که آنان را به ارزشها فرا مى‏خواند و از ضدّارزشها باز مى‏دارد.
هشدار از کشمکش در دین و بدعتگذارى‏
در چهارمین آیه مورد بحث دگرباره قرآن مردم توحید گرا، به اتحاد و یگانگى و دورى‏جستن از پراکندگى فرمان مى‏دهد:

«ولاتکونوا کالّذین تفرّقوا واختلفوا من بعد ماجاءهم‏البیّنات»
و بسان کسانى نباشید که در دین و آیین خویش پراکنده شدند؛ و پس از آنکه دلیلهاى روشن برایشان آمد، باز هم به‏اختلاف افتادند.
آیه شریفه هشدار مى‏دهد که بسان یهود و نصارا راه پراکندگى را درپیش نگیرید و بعد از آمدن این همه دلیل و برهان و کتابهاى آسمانى، بسان آنان به انگیزه دشمنى و کینه‏توزى و خودخواهى و آفت تعصّب و نادانى، دستخوش کشمکش در دین و آیین خود نشوید.
«و اولئک لهم عذابٌ عظیمٌ»
و براى آنان که چنین کنند، کیفر و عذابى سهمگین خواهد بود.
گفتنى است که این آیه شریفه پراکندگى و کشمکش در دین را نیز تحریم مى‏کند و آن را کارى زشت و نکوهیده مى‏شمارد؛ باشد که خردمندان از آن دورى جویند.
سیه‏رویان
در آیه پیش به کسانى که در دین به کشمکش مى‏پردازند وعده عذاب داده شد؛ و اینک در این آیه شریفه، بخشى از آن عذاب و هنگام گرفتارآمدن آنان را ترسیم مى‏کند و مى‏فرماید:
«یوم تبیضّ وجوه و تسودّ وجوهٌ‏
در آن روزى که چهره‏هایى سپید و چهره‏هایى سیاه مى‏شود.
آیه شریفه بیانگر آن است که عذاب سهمگینى که به آن اشاره رفت، بدینصورت است که در روز رستاخیز، چهره مردم با ایمان، سپید و درخشنده و چهره کفرگرایان و گناهکاران تیره و تار است. آنان به پاداش ایمان و کردار شایسته و یگانگى و همدلى خویش در دین، بدانصورت مى‏شوند و اینان نیز به کیفر گناه و کفرشان، بدینصورت.
«فامّاالذّین اسوّدت وجوههم اکفرتم بعد ایمانکم»
پس به سیه‏رویان گفته مى‏شود: آیا شما پس از ایمان به خدا و پیامبر و جهان بازپسین، کفر ورزیدید؟!
درمورد این گروه، دیدگاهها متفاوت است:
1. به‏نظر بعضى از مفسّران، اینان کسانى‏اند که به زبان ایمان آوردند، امّا دلهایشان کانون نفاق بود و به مقرّرات عمل نکردند.
2. و به‏عقیده برخى دیگر، منظور همه کفرگرایان است؛ چرا که تمامى آنان در عالم ذر و براساس فطرت توحید، ایمان آورده و آنگاه در زندگى از پذیرش حقّ و ایمان به توحید و تقوا سر باز زده‏اند؛ که قرآن گواه این نکته است.(183)
3. عدّه‏اى برآنند که اینان، اهل کتابند؛ همانان که پیش از ظهور اسلام و پیامبر، با دریافتِ نویدِ آمدنِ آن حضرت و نشانه‏هاى او از پیامبران و کتابهاى آسمانى خویش، به وى ایمان آوردند و در انتظارش نشستند، اما پس از آمدن آن حضرت، به او کفر ورزیدند.
4. و از امیر مؤمنان آورده‏اند که فرمود: «انّهم اهل‏البدع والأ هواء من هذه الاُمّه.»(184) (منظور، هواپرستان و بدعتگذاران و گناهکاران از همین امّت هستند). از پیامبر گرامى در این باره روایت کرده‏اند که فرمود: به خدایى که جانم در کف قدرت اوست، سوگند که در روز رستاخیز گروهى در کنار حوض کوثر بر من وارد مى‏شوند که من با دیدن نزدیک‏شدن آنان، خود را براى دیدارشان آماده مى‏سازم، امّا از سوى پروردگارم پیام مى‏رسد که «هان اى پیامبر من! مگر نمى‏دانى که اینان پس از ایمان چه کردند و چگونه به شیوه جاهلیت باز گشتند؟!» 5. و «باهلى» بر این عقیده است که منظور از گروه سیه‏رویان، «خوارج»اند. و سپس براى تأیید نظر خود، از پیامبر روایت مى‏کند که فرمود: گروهى بسان بیرون‏جهیدن تیر از کمان، از دین و ایمان خارج مى‏شوند و کفر مى‏ورزند.
«فذو قوا العذاب بماکنتم تکفرون»
پس به کیفر آنکه کفر مى‏ورزیدید، طعم تلخ این عذاب خفّت‏بار را بچشید
منظور از «چشیدن» در این آیه شریفه، گرفتارآمدن به سرنوشت شوم و کیفر دردناکى است که خود براى خویش ساخته‏اند.
سپیدرویان نیک‏بخت‏
در مورد این گروه نیک‏بخت و سرفراز مى‏فرماید:
«و امّاالّذین ابیضّت وجوههم ففى رحمةاللّه هم فیها خالدون»
و امّا سپیدچهرگان به رحمت و بخشایش خدا وارد مى‏شوند؛ و در آن جاودان خواهند ماند
منظور از سپیدرویان، مردم باایمانند؛ و رحمت خدا نیز پاداش پرشکوه یا بهشت پرطراوت و زیباى او است. همچنین تکرار «فى» نشانگر آن است که آنان به رحمت خدا وارد مى‏شوند و براى همیشه در آن ماندگار خواهند بود.
در این آیه شریفه آفریدگار هستى پاداش عمل شایستگان را «رحمت» نامیده است؛ چرا که «رحمت»، نعمتى است درخور سپاس گزاردن؛ و هر نعمتى نیز تفضّل و بخشایش خداست، زیرا خود تکلیف که دلیل و مایه پاداش و رحمت خداست، تفضّل است و پاداش آن نیز اگرچه انسان سزاوار آن باشد، برخاسته از لطف و فضل خداست.
منظور از سپیدى چهره مؤمنان و شایسته کرداران، اثر شادمانى و برافروختگى و درخشش چهره‏ها در رسیدن به بهشت زیباى خدا و دریافت پاداش شکوهمند الهى است؛ و مقصود از سیاهى روى گناهکاران و آلودگان نیز آثار اندوه عمیق و درد و رنج طاقت‏فرسایى است که با دیدن دوزخ و عذاب سهمگین، در چهره‏هاى آنان پدیدار مى شود.
* * *
در هفتمین آیه مورد بحث در اشاره به بحث‏هاى گذشته و جمع‏بندى آنها مى‏فرماید:
«تلک آیات‏اللّه‏نتلوها علیک بالحقّ و مااللّه یرید ظلماً للعالمین»
اینها آیات خداست، که بحق بر تو مى‏خوانیم؛ و خداوند هیچ ستمى براى جهانیان نمى‏خواهد
منظور از «آیات» در این آیه شریفه، دلیلهاى روشن و نشانه‏هاى قدرت خداست؛ و مقصود از «ستم‏نخواستن پروردگار» این است که خداوند نه عذاب و کیفرى را متوجّه کسانى که درخور آن نباشند، خواهد ساخت و نه از میزان پاداش عادلانه آنان خواهد کاست؛ چرا که ستم‏رواداشتن، یا برخاسته از نادانى و ناآگاهى ستمکار به زشتى ستم است و یا برخاسته از نیازى است که به بیدادگرى و حق‏کشى دارد تا بدانوسیله زیانى را از خود دفع و سودى را به‏سوى خویش جلب کند، و مردم خردمند و باایمان مى‏دانند که خدا از جهل و نیاز و هر نقص و عیبى پاک و منزّه است. راستى چگونه ممکن است خداوند به بندگان خویش ستم کند، درحالیکه خود همه را آفریده و این همه نعمت را به آنان ارزانى داشته و نعمتهاى گران و برترى نیز در بهشت پرطراوت برایشان آماده ساخته و آنها را در گرو ایمان و عمل شایسته قرار داده است؟!
* * *
و در آخرین آیه مورد بحث قرآن در ترسیم دلیل بى‏نیازى خدا از ستم و بیداد را این‏گونه ترسیم مى‏کند:
«و للّه ما فى‏السّماوات و ما فى‏الارض و الى‏اللّه ترجع‏الامور»
و آنچه در آسمانها و زمین است، از آنِ خداست و همه کارها به‏سوى‏او باز گردانده مى‏شود.
به‏اعتقاد جمعى از مفسّران، منظور از «بازگشت همه کارها به‏سوى اوست» این است که تمامى پدیده‏ها طبق قانون مرگ و فنا، ازمیان مى‏روند و خداوند دگر باره آنها را براى پاداش و کیفر زنده مى‏سازد.
و عدّه‏اى دیگر معتقدند مقصود این است که خدا در این جهان، نوعى توان و اختیار تصرّف در کارها را به بندگانش داده است؛ امّا در آخرت، همه اینها زوال مى‏پذیرد و تمامى امور تنها به‏سوى او بازگردانده مى‏شود.
شایان ذکر است که در این آیه شریفه بدان دلیل جاى «الیه»، «الى اللّه» بکار رفته است که در درجه نخست هرکدام از دو جمله بطور مستقل کامل باشند و دیگر اینکه با آوردن نام مقدّس «اللّه» بجاى ضمیر، گرامیداشتى صورت پذیرفته باشند.
پرتوى از آیات‏
در آیات هفتگانه‏اى که تفسیر آنها از نظرتان گذشت، درسها و پیامهاى انسانساز بسیارى است که به برخى از آنها بطور فشرده اشاره مى‏رود و پرتوى از آنها ترسیم مى‏گردد:
1. فراخوان قرآن به سوى پروا پیشگى‏
در کران تا کران قرآن شریف و نیز در انبوهى از روایات، روى پرواى از خدا در ابعاد فردى، خانوادگى، اجتماعى، سیاسى، اخلاقى، اقتصادى و حقوقى تأکید شده و از بى‏پروایى و بى‏تقوایى بشدّت برحذر داشته شده است. در آن آیات و روایات، پرواى از خدا، عامل فلاح و کلید نجات و راز نیک‏بختى و رمزِ رسیدن به بهشت دنیا و آخرت عنوان شده و بى‏پروایى، مایه تیره‏بختى و روسیاهى و ذلّت و حقارت و انحطاط فرد و جامعه و خانواده. یک نمونه آن، آیه مبارکه‏اى است که مى‏فرماید: اتقوالله حق تقاته(185) هان اى ایمان‏آوردگان آن گونه که شایسته و بایسته است پرواى خدا را پیشه سازید.
پرواى راستین آن است که در همه حال و تمامى فراز و نشیبها، در اوج قدرت و حضیض ناتوانى، در اوجِ داشتنِ امکانات و در فقر، در جوانى و پیرى و در آشکار و نهان، باشد؛ و اى کاش مدّعیان ایمان و اسلام، پیام این آیه شریفه را دریافت مى‏داشتند و پرواى خدا را اینچنین رعایت مى‏کردند!
2. به سوى اتحاد
درباره اتّحاد و یکپارچگى، از دیرباز بسیار سخن گفته و کتابها و مقاله‏هاى زیادى نوشته‏اند؛ امّا براستى که هیچیک از آنها به زیبایى این آیه شریفه، مردم را به اتّحاد فرا نخوانده، و هیچ اصلاحگرى بسان پیشواى بزرگ توحید، با همه وجود به سوى آن گام نسپرده است.
قرآن فرمان مى‏دهد که : «واعتصموا بحبل‏اللّه جمیعاً و لاتفرّقوا...»(186) و همگى به اصل توحید و ریسمان خدا چنگ زنید و متفرق نشوید). چنانکه پیداست، در این آیه مبارکه محور خداست، نه چهره‏ها و شخصیتها و زورمداران و زراندوزان و انحصار گران قدرت، تا بجاى خدا آنها را بپرستند.
پیامبر گرامى فرمود:
«المؤمن للمؤمن کالبنیان یُشید بعضه بعضاً...»(187)
تک تک مردم باایمان و جامعه پرواپیشه نسبت به یکدیگر، همچون اجزاى یک بناى پرشکوه هستند که هر ذرّه و جزئى ، جزءِ دیگر را پاس مى‏دارد.
3. دعوت به ارزشها و هشدار از ضدّارزشها
دو برنامه ارزشمند دعوت به ارزشها و هشدار از ضدّارزشها، درواقع سلاح معنوى و انسانى و مسالمت‏آمیز توده‏ها براى دفاع از حقوق اساسى خویش در برابر دولتها و صاحبان امکانات است؛ نه اینکه قدرتمداران افزون بر دراختیارگرفتن قدرت و امکانات، با این عناوین نیز امکان نفس کشیدن و آزادى بیان و قلم و دعوت و دفاع را از آنان بگیرند.
از همین دیدگاه است که رسول اکرم مى‏فرماید: بهترین و مفیدترین مردم در جامعه، کسى است که از همه بیشتر امر به معروف و نهى از منکر کند و پرواى خدا و خشنودى او را از همه بیشتر مدّ نظر داشته باشد و با همه وجود در راه اصلاح مردم بکوشد.
و امیر مؤمنان(ع) مى‏فرماید:
«و امّا اعمال البرّ کُلّها والجهاد فى سبیل‏اللّه عندالامر بالمعروف والنّهى عن‏المنکر الّا کنفثه فى بحر لجىّ.»(188)
همه کارهاى شایسته و جهاد خالصانه در راه خدا، درمقابل اثرهاى شگرف امر به معروف و نهى از منکر واقعى و دقیق و حساب‏شده و هدفدار، همانند آب دهان دربرابر امواج دریایى پهناور و بیکرانه است.
و آیات و روایات دیگرى که نشانگر نقش سرنوشت‏ساز این دو برنامه پرشکوه و آزادمنشانه اسلامى و قرآنى است و نیز بیانگر این حقیقت که اگر این دو دستور اجتماعى بخوبى پیاده شوند، هم از حقوق انسانها پاس داشته مى‏شود، هم مقرّرات خدا پیاده مى‏شود، و هم شرارت و فتنه و تباهى آشکار و نهان ازبین مى‏رود.
آرى؛ این دو برنامه، ضامن اجراى قوانین و دمیدن روح در پیکر تمامى مقرّرات انسانى و اخلاقى است.
نظرات

(۰)

نظرات شما
متاسفانه به علت عملیات بروزرسانی، موقتا امکان ارسال نظر و نظرسنجی مطالب غیر فعال می باشد.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی
کانال آپارات
يا من لا يفد الوافدون علي اکرم منه و لا يجد القاصدون ارحم منه
إلهی، آن که تو را دوست دارد، چگونه با خَلقت مهربان نیست؟